Η επιστροφή στο σχολείο σηματοδοτεί για τα περισσότερα παιδία και εφήβους την αρχή ενός νέου κύκλου. Μετά από μια περίοδο ξεκούρασης, ελευθερίας και διαφοροποίησης της καθημερινότητας, η επάνοδος στη σχολική πραγματικότητα συνεπάγεται την επαναφορά των υποχρεώσεων, των προσδοκιών και των κοινωνικών απαιτήσεων. Αν και για πολλούς η έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς συνοδεύεται από ενθουσιασμό και προσμονή, για άλλους αποτελεί μια περίοδο έντονης ψυχολογικής επιβάρυνσης. Το λεγόμενο Back-to-School Anxiety περιγράφει το άγχος που εκδηλώνεται πριν ή κατά τις πρώτες εβδομάδες της επιστροφής στο σχολείο και αποτελεί ένα φαινόμενο που απασχολεί ολοένα και περισσότερο τη σύγχρονη βιβλιογραφία.
Το άγχος αυτό δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη ψυχοπαθολογίας. Αντιθέτως, στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για μια φυσιολογική αντίδραση προσαρμογής απέναντι σε μια σημαντική αλλαγή. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος τείνει να αντιμετωπίζει κάθε νέα συνθήκη με αυξημένη εγρήγορση, μέχρι να ανακτήσει το αίσθημα προβλεψιμότητας και ασφάλειας. Η επιστροφή στο σχολείο, επομένως, ενεργοποιεί έναν μηχανισμό προσαρμογής, ο οποίος στους περισσότερους εφήβους υποχωρεί σταδιακά όσο η νέα καθημερινότητα γίνεται οικεία.
Κάθε νέα τάξη σημαίνει και μια νέα μετάβαση
Συχνά θεωρούμε ότι η δυσκολία προσαρμογής αφορά αποκλειστικά τους μαθητές που αλλάζουν σχολική βαθμίδα, όπως η μετάβαση από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο ή από το Γυμνάσιο στο Λύκειο. Ωστόσο, στην πραγματικότητα κάθε αλλαγή τάξης αποτελεί μια μικρή αναπτυξιακή μετάβαση. Η μετάβαση από την Α’ στη Β’ ή από τη Β’ στη Γ’ Γυμνασίου συνοδεύεται από αυξημένες εκπαιδευτικές απαιτήσεις, περισσότερη ύλη και διαφορετικές προσδοκίες από τους εκπαιδευτικούς. Αντίστοιχα, η μετάβαση στη Β’ ή ιδιαίτερα στη Γ’ Λυκείου συνδέεται με έντονο άγχος επίδοσης, καθώς η πίεση των πανελλαδικών εξετάσεων αρχίζει να γίνεται πιο αισθητή. Ακόμη όμως και όταν ο έφηβος επιστρέφει στην ίδια σχολική μονάδα, τίποτα δεν είναι ακριβώς ίδιο. Οι ισορροπίες μέσα στην τάξη αλλάζουν, δημιουργούνται νέες φιλίες, κάποιοι συμμαθητές αποχωρούν, ενώ άλλοι προστίθενται. Οι εκπαιδευτικοί είναι διαφορετικοί, οι απαιτήσεις αυξάνονται και πολλές φορές ο ίδιος ο έφηβος αισθάνεται ότι καλείται να ανταποκριθεί σε έναν νέο ρόλο. Η νέα τάξη συμβολίζει ουσιαστικά μια νέα φάση εξέλιξης, τόσο γνωστικά όσο και ψυχοκοινωνικά. Ιδιαίτερα απαιτητικές θεωρούνται οι μεταβάσεις από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο και από το Γυμνάσιο στο Λύκειο. Οι αλλαγές αυτές δεν αφορούν μόνο το εκπαιδευτικό πλαίσιο αλλά και τη συνολική αίσθηση ταυτότητας του μαθητή. Νέο κτίριο, περισσότεροι εκπαιδευτικοί, μεγαλύτερη αυτονομία, αυξημένες ακαδημαϊκές απαιτήσεις και διαφορετικό κοινωνικό περιβάλλον συνθέτουν μια εμπειρία που απαιτεί σημαντικούς ψυχικούς πόρους προσαρμογής.
Γιατί οι έφηβοι αγχώνονται περισσότερο;
Η εφηβεία αποτελεί από μόνη της μια περίοδο μετάβασης. Το σώμα αλλάζει, η εικόνα εαυτού επαναπροσδιορίζεται, οι κοινωνικές σχέσεις αποκτούν ιδιαίτερη σημασία και η ανάγκη αποδοχής από τους συνομηλίκους γίνεται εντονότερη. Παράλληλα, αναπτύσσονται σταδιακά πιο σύνθετες γνωστικές λειτουργίες, γεγονός που επιτρέπει στους εφήβους να σκέφτονται περισσότερο το μέλλον, αλλά και να ανησυχούν περισσότερο για αυτό. Δεν είναι λοιπόν σπάνιο ένας έφηβος να σκέφτεται πριν ακόμη ξεκινήσει το σχολείο εάν θα τα καταφέρει στα μαθήματα, εάν θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των γονέων ή των καθηγητών, εάν θα διατηρήσει τις φιλίες του ή εάν θα γίνει αποδεκτός από τη νέα ομάδα συνομηλίκων. Οι σκέψεις αυτές αποτελούν μέρος της φυσιολογικής αναπτυξιακής διαδικασίας και συνδέονται με την προσπάθεια του εφήβου να διαμορφώσει την προσωπική και κοινωνική του ταυτότητα.
Όταν το σώμα εκφράζει αυτό που δυσκολεύονται να πουν οι λέξεις
Το άγχος δεν εκδηλώνεται μόνο μέσα από σκέψεις ή συναισθήματα. Πολύ συχνά εμφανίζεται μέσα από το σώμα. Πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι, ναυτία, δυσκολία στον ύπνο, έντονη κόπωση ή μειωμένη όρεξη μπορεί να αποτελούν εκδηλώσεις του άγχους, ιδιαίτερα τις ημέρες που προηγούνται της επιστροφής στο σχολείο. Παράλληλα, ορισμένοι έφηβοι εμφανίζουν αυξημένη ευερεθιστότητα, δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν ή αποσύρονται κοινωνικά, ενώ άλλοι προσπαθούν να αποφύγουν οποιαδήποτε συζήτηση σχετίζεται με το σχολείο. Συχνά οι συμπεριφορές αυτές παρερμηνεύονται ως αδιαφορία ή τεμπελιά, ενώ στην πραγματικότητα αποτελούν έναν τρόπο διαχείρισης της εσωτερικής έντασης.
Ο ρόλος της αυτοπεποίθησης και της αυτοαποτελεσματικότητας
Η βιβλιογραφία δείχνει ότι οι έφηβοι που διαθέτουν υψηλότερη αυτοαποτελεσματικότητα, δηλαδή την πεποίθηση ότι μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις δυσκολίες, προσαρμόζονται ευκολότερα στις σχολικές μεταβάσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αγχώνονται. Σημαίνει όμως ότι αντιλαμβάνονται το άγχος ως μια προσωρινή κατάσταση και όχι ως απόδειξη προσωπικής ανεπάρκειας. Αντίθετα, όταν ο έφηβος θεωρεί ότι κάθε δυσκολία αποτελεί ένδειξη αποτυχίας, το άγχος τείνει να ενισχύεται και να διατηρείται. Για τον λόγο αυτό, η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και της εμπιστοσύνης στις προσωπικές δυνατότητες αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες απέναντι στο σχολικό άγχος.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς και οι σημαντικοί ενήλικες;
Οι έφηβοι δεν χρειάζονται από τους ενήλικες έτοιμες λύσεις όσο χρειάζονται την αίσθηση ότι κάποιος τους ακούει πραγματικά. Η αναγνώριση των συναισθημάτων τους, χωρίς υποτίμηση ή κριτική, συμβάλλει στη δημιουργία ενός ασφαλούς πλαισίου μέσα στο οποίο μπορούν να εκφράσουν τις ανησυχίες τους. Παράλληλα, η σταδιακή επαναφορά της καθημερινής ρουτίνας λίγες ημέρες πριν την έναρξη της σχολικής χρονιάς, η οργάνωση των σχολικών υποχρεώσεων χωρίς υπερβολικές απαιτήσεις από την πρώτη κιόλας ημέρα και η ενθάρρυνση ρεαλιστικών στόχων διευκολύνουν σημαντικά τη διαδικασία προσαρμογής. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι οι ενήλικες να θυμούνται ότι η προσαρμογή δεν πραγματοποιείται την πρώτη ημέρα του σχολείου. Για ορισμένους εφήβους μπορεί να χρειαστούν αρκετές εβδομάδες μέχρι να αισθανθούν ξανά άνετα μέσα στο νέο σχολικό περιβάλλον.
Πότε το άγχος χρειάζεται αξιολόγηση;
Το άγχος της επιστροφής στο σχολείο είναι συνήθως παροδικό και μειώνεται όσο ο έφηβος εξοικειώνεται με τη νέα πραγματικότητα. Όταν όμως επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα, συνοδεύεται από έντονη αποφυγή του σχολείου, σημαντική πτώση της λειτουργικότητας, κρίσεις πανικού ή έντονη συναισθηματική δυσφορία, είναι σημαντικό να αναζητηθεί η υποστήριξη ενός επαγγελματία ψυχικής υγείας. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να προλάβει την εγκατάσταση πιο επίμονων δυσκολιών και να ενισχύσει την ομαλή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του εφήβου.
Κάθε σχολική χρονιά δεν αποτελεί απλώς τη συνέχεια της προηγούμενης. Είναι μια νέα αρχή, μια περίοδος κατά την οποία οι έφηβοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν νέες εμπειρίες, να επαναπροσδιορίσουν στόχους, να καλλιεργήσουν δεξιότητες και να αναπτύξουν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Το άγχος που συνοδεύει αυτή τη μετάβαση δεν είναι ο εχθρός. Είναι πολλές φορές η φυσική αντίδραση του οργανισμού μπροστά σε κάτι καινούριο. Με την κατάλληλη υποστήριξη, την κατανόηση από τους σημαντικούς ενήλικες και την εμπιστοσύνη στις προσωπικές τους δυνατότητες, οι περισσότεροι έφηβοι καταφέρνουν όχι μόνο να προσαρμοστούν, αλλά και να αξιοποιήσουν τη νέα σχολική χρονιά ως μια ουσιαστική ευκαιρία προσωπικής εξέλιξης.
Συγγραφέας άρθρου: Καλλιόπη Μπινιάρη, Ψυχολόγος στον Ξενώνα Εφήβων “ΜΕΛΙΤΗ” του φορέα “Ελληνική Εταιρία Ιατρικής Ψυχολογίας”
Βιβλιογραφία:
- Tekin, I., & Aydın, S. (2022). School refusal and anxiety among children and adolescents: A systematic scoping review. New Directions for Child and Adolescent Development, 2022, 43–65
- Finning, K., Ukoumunne, O. C., Ford, T., Danielsson-Waters, E., Shaw, L., Romero De Jager, I., & Moore, D. A. (2020). The association between anxiety and poor attendance at school: A systematic review. Child and Adolescent Mental Health
- Leduc, K., Tougas, A. M., Robert, V., & Boulanger, C. (2024). School Refusal in Youth: A Systematic Review of Ecological Factors. Child Psychiatry and Human Development, 55(4), 1044–1062.
- Eccles, J. S., & Roeser, R. W. (2011). Schools as developmental contexts during adolescence. Journal of Research on Adolescence, 21(1), 225–241. https://doi.org/10.1111/j.1532-7795.2010.00725.x
English 
Greek