Η κακοποίηση των ηλικιωμένων αποτελεί ένα σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το οποίο συχνά παραμένει αόρατο. Δεν αφορά μόνο τη σωματική βία, αλλά περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών και παραλείψεων που μπορούν να επηρεάσουν σοβαρά την υγεία, την ασφάλεια και την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων ανθρώπων.
Η κακοποίηση των ηλικιωμένων αποτελεί ένα σημαντικό αλλά συχνά αθέατο κοινωνικό και υγειονομικό ζήτημα. Στις μορφές της περιλαμβάνονται η ψυχολογική και λεκτική βία, η παραμέληση, η οικονομική εκμετάλλευση, η κοινωνική απομόνωση, καθώς και η συστηματική υποτίμηση της αξίας και της αξιοπρέπειας ενός ανθρώπου λόγω της ηλικίας του. Η τελευταία αυτή μορφή, γνωστή ως ηλικιακός ρατσισμός (ageism), αποτελεί μία από τις πιο διαδεδομένες αλλά λιγότερο αναγνωρισμένες μορφές κοινωνικών διακρίσεων. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Έκθεση για τον Ηλικιακό Ρατσισμό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ένας στους δύο ανθρώπους παγκοσμίως εκφράζει ηλικιακές προκαταλήψεις ή στερεοτυπικές αντιλήψεις για την ηλικία [1]. Οι αντιλήψεις αυτές σχετίζονται με χειρότερη σωματική και ψυχική υγεία, αυξημένη κοινωνική απομόνωση και χαμηλότερη ποιότητα ζωής. Η 15η Ιουνίου, Παγκόσμια Ημέρα Ενημέρωσης κατά της Κακοποίησης Ηλικιωμένων, αποτελεί μια σημαντική αφορμή για ενημέρωση και ευαισθητοποίηση γύρω από ένα φαινόμενο που αφορά ολόκληρη την κοινωνία.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου ένας στους έξι ανθρώπους ηλικίας άνω των 60 ετών που ζουν στην κοινότητα έχει βιώσει κάποια μορφή κακοποίησης κατά το προηγούμενο έτος [2]. Ωστόσο, εκτιμάται ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό των περιστατικών αναφέρεται στις αρμόδιες αρχές, γεγονός που υποδηλώνει ότι η πραγματική έκταση του προβλήματος είναι πιθανώς πολύ μεγαλύτερη. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η κακοποίηση ατόμων που ζουν με άνοια. Η γνωστική έκπτωση, οι δυσκολίες επικοινωνίας, η αυξημένη εξάρτηση από τους φροντιστές και η μειωμένη δυνατότητα αναγνώρισης ή καταγγελίας περιστατικών καθιστούν τους ανθρώπους με άνοια ιδιαίτερα ευάλωτους [3]. Πρόσφατες συστηματικές ανασκοπήσεις δείχνουν ότι περισσότερο από το 40% των ατόμων με άνοια που ζουν στην κοινότητα ενδέχεται να έχουν υποστεί κάποια μορφή κακοποίησης ή παραμέλησης, με συχνότερη την ψυχολογική κακοποίηση [4]. Παράλληλα, η άνοια δεν επηρεάζει μόνο το άτομο που νοσεί αλλά και το οικογενειακό του περιβάλλον. Οι φροντιστές συχνά καλούνται να ανταποκριθούν σε αυξημένες απαιτήσεις φροντίδας για μεγάλα χρονικά διαστήματα, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε σωματική και ψυχική εξουθένωση (caregiver burden) [5]. Όταν οι ανάγκες αυτές δεν υποστηρίζονται επαρκώς από δομές υγείας και κοινωνικής φροντίδας, αυξάνεται ο κίνδυνος παραμέλησης ή εμφάνισης δυσλειτουργικών συμπεριφορών. Στην Ελλάδα, η μοναξιά, η κοινωνική απομόνωση, οι οικονομικές δυσκολίες, τα χρόνια νοσήματα και η εξάρτηση από τρίτους για την καθημερινή φροντίδα αποτελούν παράγοντες που αυξάνουν την ευαλωτότητα των ηλικιωμένων ανθρώπων [6].
Η προστασία των ηλικιωμένων δεν αποτελεί αποκλειστικά ευθύνη των οικογενειών ή των επαγγελματιών υγείας αλλά αφορά το σύνολο της κοινωνίας. Η ενημέρωση, η αναγνώριση των ενδείξεων κακοποίησης, η ενίσχυση της κοινωνικής συμμετοχής των ηλικιωμένων, η καταπολέμηση των ηλικιακών στερεοτύπων και η ανάπτυξη αποτελεσματικών δομών υποστήριξης αποτελούν βασικά βήματα πρόληψης. Στην Ελλάδα, περιστατικά κακοποίησης ή παραμέλησης ηλικιωμένων μπορούν να αναφέρονται στις κοινωνικές υπηρεσίες των δήμων, στα νοσοκομεία, στην Ελληνική Αστυνομία, στις εισαγγελικές αρχές και στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης (Ε.Κ.Κ.Α.) μέσω της τηλεφωνικής γραμμής άμεσης κοινωνικής βοήθειας «197», η οποία λειτουργεί δωρεάν σε 24ωρη βάση. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ενημέρωσης κατά της Κακοποίησης Ηλικιωμένων, το Κέντρο Ημέρας Ολικής Φροντίδας Ψυχικής Υγείας για την Άνοια/Alzheimer (ΚΗΟΦ) Ιωαννίνων συμμετέχει ενεργά στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινωνίας, προάγοντας την πρόληψη, την αξιοπρεπή φροντίδα, την υποστήριξη των οικογενειών και την κοινωνική συμπερίληψη των ανθρώπων που ζουν με άνοια.
Η πρόληψη και η έγκαιρη αναγνώριση της κακοποίησης είναι καθοριστικές για την προστασία της αξιοπρέπειας των ηλικιωμένων και των ανθρώπων με άνοια. Με ενημέρωση, ενσυναίσθηση και ισχυρές δομές φροντίδας μπορούμε να διασφαλίσουμε μια κοινωνία με σεβασμό και ασφάλεια για όλους. Κάθε άνθρωπος αξίζει να ζει και να μεγαλώνει με αξιοπρέπεια και ουσιαστική συμμετοχή στη ζωή.
Βιβλιογραφία:
| 1. World Health Organization. (2021). Global report on ageism. Geneva: World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866 |
| 2. Yon, Y., Mikton, C. R., Gassoumis, Z. D., & Wilber, K. H. (2017). The prevalence of elder abuse in community settings: A systematic review and meta-analysis. The Lancet Global Health, 5(2). https://www.thelancet.com/journals/langlo/article/PIIS2214-109X(17)30006-2/fulltext |
| 3. Dong, X. Q. (2014). Elder abuse and dementia: Research and health policy. Health Affairs, 33(4), 642–649. https://doi.org/10.1377/hlthaff.2013.1261 |
| 4. Storey, J. E., & Perka, S. (2025). Prevalence of elder abuse and neglect of persons with dementia in community settings: A systematic review and meta-analysis. Gerontology. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40552876 |
| 5. World Health Organization. (2021). Global status report on the public health response to dementia. Geneva: World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240033245 |
| 6. United Nations Department of Economic and Social Affairs. (2023). World population ageing 2023. New York: United Nations. https://www.un.org/development/desa/pd/content/World-Population-Ageing-2023 |
| 7. Alzheimer Europe. (2025). Prevalence of dementia in Europe 2025. Luxembourg: Alzheimer Europe. https://www.alzheimer-europe.org/resources/publications/prevalence-dementia-europe-2025 |
English 
Greek